خاک مناسب گیاهان آپارتمانی سبک است و هوا دارد: آنقدر آب نگه میدارد که ریشه سیراب شود و بقیه را از سوراخ ته گلدان بیرون میدهد. پایهی چنین خاکی پیت یا کوکوپیت است و پرلیت یا تکههای پوست درخت جای خالی هوا را میسازند. نسبت اجزا به گیاه بستگی دارد: گیاه برگزینتی ترکیبی نمدارتر میخواهد و کاکتوس ترکیبی تقریباً معدنی.
- برگزینتیهای معمولی: دو بخش پیت یا کوکوپیت، یک بخش پرلیت و کمی ورمیکمپوست.
- پتوس، مونسترا و فیلودندرون: ترکیب درشتتر، با یک بخش پوست درخت.
- ساکولنت و کاکتوس: دستکم نیمی از ترکیب معدنی باشد: پومیس، پرلیت یا ماسهی درشت.
- ارکیده: تکههای پوست درخت، نه خاک.
- زهکشی: سوراخ ته گلدان لازم است؛ لایهی سنگریزه جایش را نمیگیرد.
- تعویض: هر یکی دو سال، یا زودتر اگر خاک سفت و فشرده شد.
چرا خاک باغچه در گلدان جواب نمیدهد؟
در باغچه آب اضافی در خاک زیر پا پایین میرود و ریشه همیشه به لایههای هوادار دسترسی دارد. در گلدان چنین زیری نیست؛ آب فقط تا ته ظرف میرود. خاک باغچه هم ریزدانه است و با هر آبیاری ذرههایش بیشتر به هم مینشینند و حفرههای هوا کم میشود. نتیجه خاکی است که یا دیر خشک میشود و ریشه را بیهوا میگذارد، یا وقتی خشک شد مثل سنگ سفت میشود، از لبهی گلدان جدا میشود و آب از کنارش فرار میکند.
خاک باغچه دانهی علف هرز، تخم حشره و قارچ هم با خود دارد. خاک گلدان را از اجزای جدا بسازید یا بستهی آمادهاش را بخرید.
اجزای خاک گلدان هر کدام چه کاری میکنند؟
هر جزء یک نقش دارد.
پیت و کوکوپیت
پایهی سبک خاکاند و آب و کمی غذا را نگه میدارند. پیت از لجنزارها میآید و کمی اسیدی است؛ کوکوپیت را از الیاف پوستهی نارگیل میسازند. کوکوپیت را پیش از استفاده خیس کنید و چند بار آب بکشید تا نمک احتمالیاش برود. خاکِ پیتیِ کاملاً خشک آب را پس میزند، پس پیش از پر کردن گلدان کمی نمدارش کنید.
پرلیت
دانههای سفید و سبکی از سنگ آتشفشانی منبسطشدهاند. آب زیادی نگه نمیدارند، ولی میان ذرههای خاک جای خالی هوا باقی میگذارند و آب اضافی را زود رد میکنند. گردشان ریه را اذیت میکند؛ پیش از ریختن کمی نمدارشان کنید و گرد را نفس نکشید.
پوست درخت
تکههای درشت پوست، میان خاک فضای باز میسازند و دیر میپوسند. برای گیاهانی مناسباند که در طبیعت از درخت بالا میروند یا روی تنهاش مینشینند، مثل ارکیده و بیشتر آروئیدها.
ورمیکمپوست
کود کرم خاکی است و غذای ملایمی به ترکیب میدهد. زیاد نریزید؛ حدود یکپنجم ترکیب بیش از کافی است.
پومیس و ماسهی درشت
اینها سنگیناند و زهکشی را تند میکنند، پس جایشان در ترکیب کاکتوس و ساکولنت است. ماسه باید درشت و شسته باشد؛ ماسهی ریز لای ذرهها را پر میکند و ترکیب را سفتتر میکند.
برای هر گروه گیاه چه ترکیبی بسازیم؟
«پیمانه» هر ظرف دمدستی است، به شرط آنکه برای همهی اجزا یکی باشد.
گیاهان برگزینتی معمولی
دو پیمانه پیت یا کوکوپیت، یک پیمانه پرلیت و نیم پیمانه ورمیکمپوست. این ترکیب برای اسپاتیفیلوم، دراسنا و بیشتر گیاهان برگدار کافی است. زامیفولیا و سانسوریا ریشهی گوشتی دارند و در ترکیب سبکتر و تندزهکش ساکولنتها راحتترند.
پتوس، مونسترا و فیلودندرون
این خانواده ریشههای هوایی دارند و خاک متراکم را دوست ندارند. یک پیمانه خاک پایه، یک پیمانه پرلیت و یک پیمانه تکههای پوست درخت بریزید؛ ترکیب درشتتری میشود که آب را زود رد میکند و ریشه را هوا میدهد.
ساکولنت و کاکتوس
یک پیمانه خاک پایه، یک پیمانه پومیس یا پرلیت و یک پیمانه ماسهی درشت. اگر ترکیب بعد از آبیاری ظرف یکی دو روز خشک نمیشود، سهم معدنی را بیشتر کنید.
ارکیده
ارکیدهی فالانوپسیس خاک نمیخواهد؛ در طبیعت به تنهی درخت میچسبد و ریشهاش باید هوا ببیند. آن را در تکههای پوست درخت و گلدان شفاف یا شکافدار بکارید تا وضع ریشهها دیده شود، و بعد از تمام شدن گلدهی عوضش کنید.
چرا سوراخ ته گلدان از لایهی سنگریزه مهمتر است؟
خیلیها یاد گرفتهاند که ته گلدان سنگریزه بریزند تا آب زودتر برود. اثرش برعکس است. آب در خاک ریزدانه مثل آب در اسفنج نگه داشته میشود و تا خاکِ بالای مرز خوب سیراب نشود، به لایهی درشت زیرین نمیریزد. اسفنج خیسی را روی ردیفی تیله بگذارید: آب در اسفنج میماند. روی مرز خاک و سنگریزه یک نوار خیس و بیهوا شکل میگیرد که در باغبانی به آن «سطح آب معلق» میگویند. سنگریزه این نوار را بالاتر میآورد و به ریشه نزدیکتر میکند و از حجم مفید خاک کم میکند.
آب را سوراخ بیرون میبرد. گلدان تزئینی بیسوراخ دارید؟ گیاه را در گلدان پلاستیکی سوراخدار نگه دارید، آن را داخل گلدان تزئینی بگذارید و برای آبیاری بیرون بیاورید. روی سوراخ تکهی توری ریز بگذارید تا خاک بیرون نریزد. ریتم آبیاری و علامتهای پرآبی در آبیاری گیاهان آپارتمانی آمده است.
خاک گلدان چه وقت خسته میشود؟
نشانههای زیر یعنی ترکیب جاناش را از دست داده است:
- خاک سفت شده؛ آب روی سطح میماند یا از کنار گلدان میگریزد و خاک را خیس نمیکند.
- سطح خاک خیلی پایینتر از لبهی گلدان رفته، چون بخشی از ترکیب پوسیده و نشست کرده است.
- روی خاک یا لبهی گلدان لایهی سفید نمک نشسته؛ از آب سخت و کود میآید.
- بوی ترش یا کپک میدهد.
- ریشه از سوراخ ته گلدان بیرون زده و گلدان بعد از آبیاری ظرف یکی دو روز خشک میشود.
بیشتر گیاهان با تعویض خاک هر یکی دو سال خوشاند. بهار، که رشد شروع میشود، فصل مناسبی است. خاک سست قدیمی را بتکانید، ریشههای پوسیده را ببرید و گیاه را در گلدانی دو سه سانتیمتر پهنتر با ترکیب تازه بکارید. اگر گیاه از پوسیدگی ریشه یا آفت از بین رفته، خاکش را دوباره به کار نبرید. گیاه تازه را همسطح قبل بنشانید، تا دو سانتیمتر زیر لبه خالی بگذارید و یک بار کامل آب بدهید تا خاک بنشیند.
سؤالهای پرتکرار
کوکوپیت بهتنهایی برای گلدان کافی است؟
کوکوپیت آب را خوب نگه میدارد، ولی غذایی ندارد و با گذشت زمان فشرده میشود. برای هر دو بخش کوکوپیت یک بخش پرلیت و کمی ورمیکمپوست اضافه کنید تا هم هوا داشته باشد و هم غذا.
پرلیتها بعد از آبیاری روی خاک میآیند؛ اشکالی دارد؟
مشکلی برای گیاه نیست؛ پرلیت سبک است و با هر آبیاری بالا میآید. اگر ظاهرش را دوست ندارید، پرلیت را در عمق ترکیب مخلوط کنید و روی سطح تکههای ریز پوست درخت بریزید.
خاک آمادهی بستهبندیشده برای همهی گیاهان خوب است؟
برای بیشتر گیاهان برگزینتی نقطهی شروع مناسبی است. اگر دانهریز و سنگین به نظر میرسد، به هر دو مشت آن یک مشت پرلیت بزنید. برای کاکتوس، ساکولنت و ارکیده تنها این خاک کافی نیست و باید ترکیبشان را جدا بسازید.
پشههای ریز دور گلدان از خاک میآیند؟
بله، معمولاً پشهی قارچ است که در خاک همیشه نمدار تخم میگذارد. بگذارید دو سه سانتیمتر بالای خاک بین دو آبیاری خشک شود و آب مانده را از زیر گلدان خالی کنید؛ بدون رطوبت، چرخهشان قطع میشود.

